ดาวน์โหลดบทความฉบับ PDF บนหัวกระดาษสำนักงาน
ปรับปรุงล่าสุด · ผู้รับผิดชอบเนื้อหา เอกสยาม ชัยศร ที่ปรึกษากฎหมาย · ตัวบทอ่านจากฉบับปรับปรุงล่าสุดของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา และคำพิพากษาศาลฎีกาอ่านจากระบบสืบค้นของศาลฎีกา ระหว่างวันที่ ๑๘ ถึง ๒๐ ตุลาคม ๒๕๖๙
สาระสำคัญ
- หนี้ค่าสินค้าหรือค่าบริการที่ถึงกำหนดแล้วคู่ค้าไม่ชำระ ลูกหนี้ตกเป็นผู้ผิดนัดตามมาตรา ๒๐๔ แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ทันทีเมื่อถึงวันตามปฏิทินที่กำหนดในสัญญาหรือใบแจ้งหนี้ที่ตกลงกัน และเจ้าหนี้คิดดอกเบี้ยผิดนัดได้ร้อยละห้าต่อปีตามมาตรา ๒๒๔ ประกอบมาตรา ๗ โดยไม่ต้องพิสูจน์ความเสียหาย
- หนี้การค้าระหว่างผู้ประกอบการด้วยกัน ซึ่งผู้ซื้อซื้อไปเพื่อขายต่อ ผลิตต่อ หรือใช้ในกิจการของตน มีอายุความห้าปีตามมาตรา ๑๙๓/๓๓ (๕) ไม่ใช่สองปีตามมาตรา ๑๙๓/๓๔ (๑) ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๔๗๕๑/๒๕๕๓ ๓๓๒๙/๒๕๕๐ ๗๑๑๕/๒๕๔๔ และ ๒๐๙/๒๕๔๐ และการที่ลูกหนี้ยอมรับยอดหนี้เป็นหนังสือหรือชำระบางส่วนทำให้อายุความสะดุดหยุดลงตามมาตรา ๑๙๓/๑๔
- เมื่อสัญญาไม่เลือกกฎหมาย ศาลไทยใช้มาตรา ๑๓ แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พุทธศักราช ๒๔๘๑ และฝ่ายที่อ้างกฎหมายต่างประเทศต้องพิสูจน์กฎหมายนั้นให้ศาลพอใจ มิฉะนั้นศาลใช้กฎหมายไทยตามมาตรา ๘ ดังที่ศาลฎีกาวินิจฉัยในคำพิพากษาที่ ๓๕๓๗/๒๕๔๖ ส่วนอนุสัญญาซื้อขายสินค้าระหว่างประเทศ (CISG) ซึ่งประเทศไทยไม่เป็นภาคี อาจเข้ามาใช้บังคับเมื่อสัญญาเลือกกฎหมายของประเทศภาคีที่ไม่ได้ประกาศข้อสงวนตามข้อ ๙๕
- คดีซื้อขายสินค้าหรือให้บริการระหว่างประเทศอยู่ในอำนาจของศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศกลาง แม้สัญญาจะระบุศาลต่างประเทศไว้ ถ้าข้อตกลงนั้นไม่ได้ให้ศาลต่างประเทศมีอำนาจแต่เพียงศาลเดียว และข้อตกลงอนุญาโตตุลาการทำให้คำชี้ขาดนำไปบังคับได้ใน ๑๗๒ ประเทศภาคีอนุสัญญานิวยอร์ก ขณะที่คำพิพากษาของศาลไทยไม่มีสนธิสัญญารองรับการบังคับในต่างประเทศ
เมื่อใบแจ้งหนี้เกินกำหนด: หนี้เกิดจากอะไร และสิ่งแรกที่ต้องทำ
หนี้ค่าสินค้าเกิดจากสัญญาซื้อขายซึ่งผู้ซื้อตกลงจะใช้ราคาตามมาตรา ๔๕๓ และมาตรา ๔๘๖ แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ส่วนหนี้ค่าบริการเกิดจากสัญญาจ้างทำของหรือสัญญาให้บริการ สิ่งแรกที่เจ้าหนี้ต้องทำไม่ใช่การทวงถาม แต่เป็นการรวบรวมหลักฐานที่พิสูจน์ว่าสัญญาเกิดขึ้น สินค้าหรืองานส่งมอบแล้ว และกำหนดชำระผ่านไปแล้ว เพราะเอกสารสามชุดนี้คือสิ่งที่ศาลหรืออนุญาโตตุลาการของทุกประเทศจะขอดูก่อน
ในการค้าระหว่างประเทศ สัญญาซื้อขายมักไม่ได้อยู่ในเอกสารฉบับเดียวที่คู่สัญญาลงนามร่วมกัน แต่กระจายอยู่ในใบเสนอราคา (quotation — เอกสารที่ผู้ขายเสนอราคาและเงื่อนไข) ใบสั่งซื้อ (purchase order — เอกสารที่ผู้ซื้อยืนยันการสั่งซื้อ) ใบแจ้งหนี้ชั่วคราว (proforma invoice — ใบแจ้งหนี้ล่วงหน้าที่ใช้ยืนยันเงื่อนไขก่อนส่งสินค้า) และอีเมลโต้ตอบ กฎหมายไทยไม่กำหนดแบบของสัญญาซื้อขายสังหาริมทรัพย์ไว้เป็นเงื่อนไขของความสมบูรณ์ แต่การฟ้องร้องบังคับคดีซื้อขายสังหาริมทรัพย์ที่มีราคาตั้งแต่สองหมื่นบาทขึ้นไปต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือลงลายมือชื่อฝ่ายที่ต้องรับผิด หรือมีการวางประจำ หรือมีการชำระหนี้บางส่วน ตามมาตรา ๔๕๖ ซึ่งในทางปฏิบัติการส่งมอบสินค้าและการรับสินค้าของผู้ซื้อที่ปรากฏในใบตราส่งหรือหลักฐานการรับของมักเพียงพอ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์นิยามการซื้อขายและหน้าที่ของผู้ซื้อไว้สั้นแต่ครบถ้วน1
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๔๘๖“ผู้ซื้อจำต้องรับมอบทรัพย์สินที่ตนได้รับซื้อและใช้ราคาตามข้อสัญญาซื้อขาย”
หลักฐานชุดแรกคือหลักฐานการเกิดสัญญาและราคา ได้แก่ ใบสั่งซื้อหรืออีเมลยืนยันคำสั่งซื้อ ใบแจ้งหนี้ชั่วคราวที่ผู้ซื้อตอบรับ และเงื่อนไขการชำระเงิน เช่น ชำระภายในสามสิบวันนับแต่วันที่ใบตราส่ง (net 30 days from bill of lading date) หรือชำระเมื่อได้รับเอกสาร (cash against documents) หลักฐานชุดที่สองคือหลักฐานการส่งมอบ ได้แก่ ใบตราส่ง (bill of lading — เอกสารที่ผู้ขนส่งออกให้เป็นหลักฐานการรับสินค้าและสัญญารับขน) ใบตราส่งทางอากาศ ใบรับรองการส่งออก และสำหรับบริการ ได้แก่ รายงานการส่งมอบงานและการตอบรับของลูกค้า หลักฐานชุดที่สามคือหลักฐานการผิดนัด ได้แก่ ใบแจ้งหนี้ที่ระบุวันครบกำหนด และหนังสือทวงถามที่ส่งถึงผู้ซื้อ ถ้าคู่ค้าเคยยอมรับยอดหนี้ในอีเมล ยอดคงค้างในรายงานกระทบยอด (statement of account — รายการหนี้คงค้างที่เจ้าหนี้ส่งให้ลูกหนี้ยืนยัน) หรือเคยขอผ่อนชำระ เอกสารเหล่านั้นมีค่ายิ่งกว่าสัญญาเสียอีก เพราะเป็นการรับสภาพหนี้ซึ่งมีผลต่ออายุความดังจะกล่าวต่อไป
เมื่อหลักฐานครบ ขั้นต่อไปคือหนังสือทวงถาม (demand letter — หนังสือเรียกให้ชำระหนี้ที่ระบุจำนวน กำหนดเวลา และผลของการไม่ชำระ) ซึ่งควรทำเป็นภาษาที่คู่ค้าอ่านได้และส่งทางที่พิสูจน์การรับได้ ทั้งอีเมลไปยังที่อยู่ที่ใช้ติดต่อตามสัญญาและไปรษณีย์ลงทะเบียนระหว่างประเทศ หนังสือทวงถามมีหน้าที่ทางกฎหมายสองประการ ประการแรก ถ้าสัญญาไม่กำหนดวันชำระตามวันแห่งปฏิทิน การเตือนทำให้ลูกหนี้ผิดนัด ประการที่สอง หนังสือทวงถามเป็นเอกสารแรกที่ศาลหรืออนุญาโตตุลาการใช้ประเมินความสุจริตของทั้งสองฝ่าย คู่ค้าที่ตอบหนังสือทวงถามด้วยการอ้างว่าสินค้าชำรุดเป็นครั้งแรกหลังรับสินค้าไปหกเดือนย่อมอยู่ในฐานะที่อ่อนกว่าคู่ค้าที่ร้องเรียนทันทีเมื่อรับสินค้า
ผิดนัดเมื่อใด คิดดอกเบี้ยเท่าใด และเรียกค่าเสียหายอะไรได้อีก
ลูกหนี้ที่ไม่ชำระหนี้ตามวันครบกำหนดที่กำหนดไว้ตามวันแห่งปฏิทินตกเป็นผู้ผิดนัดทันทีโดยไม่ต้องทวงถาม ตามมาตรา ๒๐๔ วรรคสอง ส่วนหนี้ที่ไม่มีวันครบกำหนดชัดเจนต้องเตือนก่อนจึงผิดนัด ตั้งแต่วันผิดนัดเจ้าหนี้คิดดอกเบี้ยได้ร้อยละห้าต่อปีตามมาตรา ๒๒๔ ประกอบมาตรา ๗ หรือตามอัตราที่สัญญากำหนดถ้าสูงกว่า และเรียกค่าเสียหายอื่นที่พิสูจน์ได้ตามมาตรา ๒๑๕ และมาตรา ๒๒๒
ใบแจ้งหนี้ที่ระบุว่าชำระภายในสามสิบวันนับแต่วันที่ออกใบแจ้งหนี้ เป็นการกำหนดเวลาชำระหนี้ที่คำนวณได้ตามปฏิทิน เมื่อวันที่สามสิบผ่านไปลูกหนี้จึงผิดนัดโดยไม่ต้องเตือน แต่ถ้าสัญญาระบุเพียงว่าชำระเมื่อได้รับสินค้าเรียบร้อย หรือไม่ได้ระบุกำหนดเวลา เจ้าหนี้ต้องส่งคำเตือนก่อน และลูกหนี้ผิดนัดนับแต่คำเตือนไปถึง ความต่างนี้มีผลต่อจำนวนดอกเบี้ยโดยตรง ผู้ส่งออกที่ค้าขายด้วยเงื่อนไขเครดิต (open account — การส่งสินค้าไปก่อนแล้วให้ผู้ซื้อชำระภายหลังตามกำหนด) จึงควรให้ใบแจ้งหนี้ทุกฉบับระบุวันครบกำหนดเป็นวันที่แน่นอน2
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๒๐๔“ถ้าหนี้ถึงกำหนดชำระแล้ว และภายหลังแต่นั้นเจ้าหนี้ได้ให้คำเตือนลูกหนี้แล้ว ลูกหนี้ยังไม่ชำระหนี้ไซร้ ลูกหนี้ได้ชื่อว่าผิดนัดเพราะเขาเตือนแล้ว
ถ้าได้กำหนดเวลาชำระหนี้ไว้ตามวันแห่งปฏิทิน และลูกหนี้มิได้ชำระหนี้ตามกำหนดไซร้ ท่านว่าลูกหนี้ตกเป็นผู้ผิดนัดโดยมิพักต้องเตือนเลย วิธีเดียวกันนี้ท่านให้ใช้บังคับแก่กรณีที่ต้องบอกกล่าวล่วงหน้าก่อนการชำระหนี้ ซึ่งได้กำหนดเวลาลงไว้อาจคำนวณนับได้โดยปฏิทินนับแต่วันที่ได้บอกกล่าว”
ดอกเบี้ยผิดนัดของหนี้เงินเป็นค่าเสียหายขั้นต่ำที่กฎหมายกำหนดให้โดยเจ้าหนี้ไม่ต้องพิสูจน์ว่าเสียหายจริง ตั้งแต่การแก้ไขประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ใน พ.ศ. ๒๕๖๔ อัตราดอกเบี้ยตามมาตรา ๗ เป็นร้อยละสามต่อปี และดอกเบี้ยผิดนัดตามมาตรา ๒๒๔ เท่ากับอัตรานั้นบวกร้อยละสอง รวมเป็นร้อยละห้าต่อปี ถ้าสัญญากำหนดดอกเบี้ยผิดนัดไว้สูงกว่า เช่น ร้อยละสิบห้าต่อปี เจ้าหนี้เรียกตามสัญญาได้ แต่ข้อกำหนดดอกเบี้ยที่สูงเกินส่วนมีลักษณะเป็นเบี้ยปรับซึ่งศาลลดได้ และกฎหมายห้ามคิดดอกเบี้ยซ้อนดอกเบี้ยระหว่างผิดนัด3
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๒๒๔“หนี้เงินนั้น ให้คิดดอกเบี้ยในระหว่างเวลาผิดนัดในอัตราที่กำหนดตามมาตรา ๗ บวกด้วยอัตราเพิ่มร้อยละสองต่อปี ถ้าเจ้าหนี้อาจจะเรียกดอกเบี้ยได้สูงกว่านั้นโดยอาศัยเหตุอย่างอื่นอันชอบด้วยกฎหมาย ก็ให้คงส่งดอกเบี้ยต่อไปตามนั้น
ห้ามมิให้คิดดอกเบี้ยซ้อนดอกเบี้ยในระหว่างผิดนัด
การพิสูจน์ค่าเสียหายอย่างอื่นนอกจากนั้น ให้พิสูจน์ได้”
วรรคท้ายของมาตรา ๒๒๔ เปิดทางให้เจ้าหนี้เรียกค่าเสียหายที่มากกว่าดอกเบี้ยถ้าพิสูจน์ได้ เช่น ดอกเบี้ยเงินกู้ที่ผู้ส่งออกต้องจ่ายธนาคารเพราะเงินค่าสินค้าไม่เข้าตามกำหนด ค่าธรรมเนียมธนาคารที่สูญเปล่า หรือผลขาดทุนจากอัตราแลกเปลี่ยนที่เกิดจากการชำระล่าช้า แต่ค่าเสียหายเหล่านี้อยู่ใต้มาตรา ๒๒๒ คือต้องเป็นความเสียหายที่ตามปกติย่อมเกิดจากการไม่ชำระหนี้ หรือเป็นความเสียหายจากพฤติการณ์พิเศษที่คู่กรณีคาดเห็นหรือควรคาดเห็นล่วงหน้า ผู้ส่งออกที่แจ้งผู้ซื้อตั้งแต่ทำสัญญาว่าต้องใช้เงินค่าสินค้าชำระคืนสินเชื่อเพื่อการส่งออก ย่อมอยู่ในฐานะที่จะพิสูจน์พฤติการณ์พิเศษได้ดีกว่าผู้ที่ไม่เคยแจ้ง4
หนี้ที่กำหนดเป็นเงินตราต่างประเทศเป็นลักษณะปกติของการค้าระหว่างประเทศ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา ๑๙๖ ให้ลูกหนี้ส่งใช้เป็นเงินไทยได้ โดยคิดอัตราแลกเปลี่ยน ณ สถานที่และในเวลาที่ใช้เงิน ศาลฎีกาในคำพิพากษาที่ ๔๗๕๑/๒๕๕๓ ยืนยันว่าเจ้าหนี้ต่างประเทศฟ้องขอให้ชำระเป็นเงินปอนด์สเตอร์ลิงได้ และจำเลยมีสิทธิชำระเป็นเงินไทยตามอัตราแลกเปลี่ยนในเวลาที่ใช้เงิน ผลในทางปฏิบัติคือความเสี่ยงอัตราแลกเปลี่ยนระหว่างวันผิดนัดถึงวันชำระตกแก่ลูกหนี้ ไม่ใช่เจ้าหนี้ เพราะจำนวนเงินไทยที่ต้องชำระจะเปลี่ยนตามค่าเงินในวันที่ชำระจริง5,8
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๙๖“ถ้าหนี้เงินได้แสดงไว้เป็นเงินต่างประเทศ ท่านว่าจะส่งใช้เป็นเงินไทยก็ได้
การเปลี่ยนเงินนี้ ให้คิดตามอัตราแลกเปลี่ยนเงิน ณ สถานที่และในเวลาที่ใช้เงิน”
อายุความสองปีหรือห้าปี: ข้อที่ผู้ประกอบการเข้าใจผิดบ่อยที่สุด
สิทธิเรียกร้องค่าของที่ได้ส่งมอบหรือค่าการงานที่ได้ทำของผู้ประกอบการค้ามีอายุความสองปีตามมาตรา ๑๙๓/๓๔ (๑) แต่ถ้าลูกหนี้ซื้อสินค้าหรือจ้างงานนั้นเพื่อกิจการของลูกหนี้เอง เช่น ซื้อไปขายต่อหรือใช้ผลิตสินค้าของตน ข้อยกเว้นตอนท้ายของอนุมาตรานั้นทำให้อายุความเป็นห้าปีตามมาตรา ๑๙๓/๓๓ (๕) ศาลฎีกาวางแนวนี้ต่อเนื่องตั้งแต่คำพิพากษาที่ ๒๐๙/๒๕๔๐ ถึงคำพิพากษาที่ ๔๗๕๑/๒๕๕๓ อายุความเริ่มนับแต่วันที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ คือวันครบกำหนดชำระ ไม่ใช่วันที่ออกใบแจ้งหนี้
ผู้ประกอบการจำนวนมากเชื่อว่าหนี้ค่าสินค้าขาดอายุความภายในสองปี และปล่อยหนี้ที่ค้างเกินสองปีไปโดยไม่ดำเนินการ ความเชื่อนี้ถูกเพียงครึ่งเดียว ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา ๑๙๓/๓๔ (๑) กำหนดอายุความสองปีสำหรับผู้ประกอบการค้าที่เรียกค่าของที่ส่งมอบหรือค่าการงานที่ทำ แต่มีข้อยกเว้นตอนท้ายว่า เว้นแต่เป็นการที่ได้ทำเพื่อกิจการของฝ่ายลูกหนี้นั้นเอง และมาตรา ๑๙๓/๓๓ (๕) กำหนดให้สิทธิเรียกร้องที่เข้าข้อยกเว้นนั้นมีอายุความห้าปี7
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๙๓/๓๔ (๑)“สิทธิเรียกร้องดังต่อไปนี้ ให้มีกำหนดอายุความสองปี
(๑) ผู้ประกอบการค้าหรืออุตสาหกรรม ผู้ประกอบหัตถกรรม ผู้ประกอบศิลปอุตสาหกรรมหรือช่างฝีมือ เรียกเอาค่าของที่ได้ส่งมอบ ค่าการงานที่ได้ทำ หรือค่าดูแลกิจการของผู้อื่น รวมทั้งเงินที่ได้ออกทดรองไป เว้นแต่เป็นการที่ได้ทำเพื่อกิจการของฝ่ายลูกหนี้นั้นเอง”
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๙๓/๓๓ (๕)“สิทธิเรียกร้องดังต่อไปนี้ให้มีกำหนดอายุความห้าปี
(๕) สิทธิเรียกร้องตามมาตรา ๑๙๓/๓๔ (๑) (๒) และ (๕) ที่ไม่อยู่ในบังคับอายุความสองปี”
การค้าระหว่างประเทศแทบทั้งหมดเป็นการค้าระหว่างผู้ประกอบการ ผู้ซื้อในต่างประเทศซื้อสินค้าไทยไปเพื่อขายต่อ ใช้เป็นวัตถุดิบ หรือใช้ในกิจการของตน ไม่ใช่ซื้อไปบริโภคในครัวเรือน หนี้ค่าสินค้าส่งออกจึงเข้าข้อยกเว้นและมีอายุความห้าปีแทบทุกกรณี ศาลฎีกาวางหลักนี้ไว้ในคดีที่เจ้าหนี้เป็นผู้ขายต่างประเทศโดยตรง ในคำพิพากษาที่ ๔๗๕๑/๒๕๕๓ บริษัทผู้ขายในเนเธอร์แลนด์ฟ้องตัวแทนจำหน่ายในประเทศไทยที่ซื้อสินค้าไปขายต่อ ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าสิทธิเรียกร้องที่ไม่เข้าข้อยกเว้นต้องเป็นการซื้อขายเพื่อบริโภคของลูกหนี้เองโดยไม่เกี่ยวข้องกับกิจการหรือธุรกิจหลักของลูกหนี้ เมื่อจำเลยซื้อเพื่อขายต่อ อายุความจึงเป็นห้าปี และในคำพิพากษาที่ ๓๓๒๙/๒๕๕๐ บริษัทผู้ขายในอิตาลีฟ้องผู้ซื้อไทยที่ซื้อเครื่องจักรไปขายต่อ ศาลฎีกาวินิจฉัยอย่างเดียวกันและย้ำว่าอายุความนับแต่วันที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ตามมาตรา ๑๙๓/๑๒8,9
หลักเดียวกันใช้กับผู้ซื้อที่ไม่ได้ขายต่อแต่ใช้สินค้าในกระบวนการผลิตของตน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๗๑๑๕/๒๕๔๔ วินิจฉัยว่าโรงงานผลิตสีที่ซื้อวัตถุดิบครั้งละมากเพื่อผลิตสินค้าจำหน่ายเป็นการซื้อเพื่อกิจการของลูกหนี้ อายุความห้าปี และคำพิพากษาที่ ๒๐๙/๒๕๔๐ วินิจฉัยว่าเกษตรกรเลี้ยงกุ้งที่ซื้ออาหารสัตว์ไปเลี้ยงกุ้งเพื่อจำหน่ายอยู่ในบังคับของข้อยกเว้นเช่นกัน คดีเหล่านี้ให้ตัวชี้วัดที่ใช้ได้กับคู่ค้าต่างประเทศทุกราย คือถามว่าลูกหนี้ซื้อไปทำอะไร ถ้าคำตอบเกี่ยวข้องกับธุรกิจของลูกหนี้ อายุความคือห้าปี10,11
สำหรับผู้ให้บริการ เช่น ผู้รับจ้างพัฒนาซอฟต์แวร์ ที่ปรึกษา ผู้รับจัดการขนส่ง หรือผู้รับจ้างผลิต สิทธิเรียกร้องสินจ้างอยู่ในมาตรา ๑๙๓/๓๔ (๑) ถ้าเป็นค่าการงานที่ได้ทำ หรือมาตรา ๑๙๓/๓๔ (๗) ถ้าเป็นผู้ประกอบธุรกิจรับทำการงานต่าง ๆ ข้อสังเกตคือข้อยกเว้นเพื่อกิจการของลูกหนี้อยู่เฉพาะใน (๑) ส่วน (๗) ไม่มีข้อยกเว้นและไม่อยู่ในรายการของมาตรา ๑๙๓/๓๓ (๕) ผู้ให้บริการที่ไม่แน่ใจว่าสิทธิเรียกร้องของตนตกอยู่ในอนุมาตราใดจึงควรถือหลักปลอดภัยคือดำเนินการภายในสองปี และถ้าเกินสองปีแล้วจึงค่อยวิเคราะห์ว่าเข้า (๑) ตอนท้ายได้หรือไม่ ส่วนดอกเบี้ยค้างชำระมีอายุความห้าปีแยกต่างหากตามมาตรา ๑๙๓/๓๓ (๑) และสิทธิเรียกร้องที่ประมวลกฎหมายไม่ได้กำหนดอายุความไว้โดยเฉพาะมีอายุความสิบปีตามมาตรา ๑๙๓/๓๐
อายุความเริ่มนับแต่ขณะที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ตามมาตรา ๑๙๓/๑๒ สำหรับหนี้ที่มีกำหนดชำระ วันนั้นคือวันถัดจากวันครบกำหนด ไม่ใช่วันส่งสินค้าหรือวันออกใบแจ้งหนี้ และเมื่อขาดอายุความแล้ว หนี้ไม่ได้ระงับ เพียงแต่ลูกหนี้มีสิทธิปฏิเสธการชำระตามมาตรา ๑๙๓/๑๐ ศาลจะยกอายุความขึ้นเองไม่ได้ตามมาตรา ๑๙๓/๒๙ ลูกหนี้ต้องยกขึ้นต่อสู้ ข้อนี้มีความหมายในทางปฏิบัติสองอย่าง อย่างแรก การทวงถามหนี้ที่ขาดอายุความไม่ผิดกฎหมาย และลูกหนี้ที่ชำระโดยไม่รู้ว่าขาดอายุความเรียกคืนไม่ได้ อย่างที่สอง ในการเจรจา ลูกหนี้ต่างประเทศที่ไม่มีที่ปรึกษากฎหมายไทยมักไม่ทราบว่าตนมีข้อต่อสู้นี้6
เครื่องมือสำคัญที่สุดของเจ้าหนี้ในการรักษาสิทธิคือการทำให้อายุความสะดุดหยุดลงตามมาตรา ๑๙๓/๑๔ ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อลูกหนี้รับสภาพหนี้เป็นหนังสือ ชำระหนี้บางส่วน ชำระดอกเบี้ย ให้ประกัน หรือกระทำการใดที่แสดงโดยปริยายว่ายอมรับหนี้ หรือเมื่อเจ้าหนี้ฟ้องคดีหรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการ เมื่ออายุความสะดุดหยุดลง ระยะเวลาที่ล่วงไปก่อนหน้าไม่นับ และเริ่มนับใหม่ทั้งหมดตามมาตรา ๑๙๓/๑๕ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๒๐๙/๒๕๔๐ แสดงกลไกนี้ชัดเจน คือเมื่อลูกหนี้ลงชื่อยอมรับยอดหนี้ตามบันทึก อายุความห้าปีเริ่มนับใหม่จากวันนั้น อีเมลจากคู่ค้าต่างประเทศที่ยืนยันยอดคงค้างหรือขอเลื่อนชำระจึงเป็นเอกสารที่ควรเก็บรักษาด้วยความระมัดระวังเท่ากับสัญญา และการส่งรายงานกระทบยอดให้คู่ค้ายืนยันเป็นประจำทุกไตรมาสเป็นวิธีต่ออายุความที่ต้นทุนต่ำที่สุด ข้อควรระวังคือสิทธิเรียกร้องที่เกิดจากการรับสภาพความรับผิดหลังหนี้ขาดอายุความแล้วมีอายุความเพียงสองปีตามมาตรา ๑๙๓/๓๕12,11
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๙๓/๑๔“อายุความย่อมสะดุดหยุดลงในกรณีดังต่อไปนี้
(๑) ลูกหนี้รับสภาพหนี้ต่อเจ้าหนี้ตามสิทธิเรียกร้องโดยทำเป็นหนังสือรับสภาพหนี้ให้ ชำระหนี้ให้บางส่วน ชำระดอกเบี้ย ให้ประกัน หรือกระทำการใด ๆ อันปราศจากข้อสงสัยแสดงให้เห็นเป็นปริยายว่ายอมรับสภาพหนี้ตามสิทธิเรียกร้อง
(๒) เจ้าหนี้ได้ฟ้องคดีเพื่อตั้งหลักฐานสิทธิเรียกร้องหรือเพื่อให้ชำระหนี้
(๓) เจ้าหนี้ได้ยื่นคำขอรับชำระหนี้ในคดีล้มละลาย
(๔) เจ้าหนี้ได้มอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการพิจารณา
(๕) เจ้าหนี้ได้กระทำการอื่นใดอันมีผลเป็นอย่างเดียวกันกับการฟ้องคดี”
ประเด็นสุดท้ายของหมวดนี้คือเช็คและการชำระหนี้อย่างอื่น ผู้ซื้อไทยบางรายชำระค่าสินค้าให้ผู้ขายต่างประเทศด้วยเช็ค ซึ่งผู้ขายอาจไม่นำไปเรียกเก็บเพราะอยู่ต่างประเทศ ศาลฎีกาในคำพิพากษาที่ ๓๓๒๙/๒๕๕๐ วินิจฉัยว่าการชำระหนี้ด้วยการออกเช็คทำให้หนี้ระงับต่อเมื่อเช็คได้ใช้เงินแล้วตามมาตรา ๓๒๑ วรรคสาม เมื่อเจ้าหนี้ไม่นำเช็คไปเรียกเก็บ หนี้ค่าสินค้าเดิมจึงไม่ระงับ แม้เจ้าหนี้จะเป็นฝ่ายละเลยเอง แต่ในคดีเดียวกันศาลก็รับฟังว่าค่าสินค้างวดสุดท้ายที่ลูกหนี้ชำระโดยหักจากเงินที่ลูกหนี้สำรองจ่ายให้ตัวแทนของเจ้าหนี้เป็นการชำระหนี้อย่างอื่นแทนตามมาตรา ๓๒๑ วรรคหนึ่งซึ่งทำให้หนี้ระงับ บทเรียนสำหรับเจ้าหนี้คือการยอมรับเงินหรือประโยชน์ใดจากลูกหนี้ผ่านตัวแทนหรือบุคคลที่สามต้องมีเอกสารกำกับว่าหักกับหนี้รายใด มิฉะนั้นอาจถูกถือว่าหนี้ระงับไปบางส่วนโดยที่เจ้าหนี้ไม่ตั้งใจ13,9
กฎหมายของประเทศใดใช้บังคับ เมื่อคู่สัญญาอยู่คนละประเทศ
ถ้าสัญญาเลือกกฎหมายไว้ ศาลไทยใช้กฎหมายนั้นตามเจตนาของคู่กรณี ถ้าไม่ได้เลือก มาตรา ๑๓ แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พุทธศักราช ๒๔๘๑ ให้ใช้กฎหมายสัญชาติร่วมของคู่สัญญา หรือกฎหมายแห่งถิ่นที่สัญญาทำขึ้น ซึ่งสำหรับสัญญาที่ทำผ่านอีเมลคือถิ่นที่คำสนองไปถึงผู้เสนอ แต่ไม่ว่ากฎหมายต่างประเทศจะใช้บังคับหรือไม่ ฝ่ายที่อ้างต้องพิสูจน์กฎหมายนั้นให้ศาลพอใจ มิฉะนั้นศาลใช้กฎหมายไทยตามมาตรา ๘
คำถามว่ากฎหมายใดใช้บังคับมีผลโดยตรงต่อทุกประเด็นที่กล่าวมา เพราะอัตราดอกเบี้ยผิดนัด อายุความ และเงื่อนไขของการผิดนัดต่างกันในแต่ละประเทศ กฎหมายไทยเริ่มจากเจตนาของคู่กรณี ข้อสัญญาที่ระบุว่าสัญญานี้อยู่ใต้กฎหมายไทย หรือกฎหมายอังกฤษ หรือกฎหมายสิงคโปร์ จึงเป็นข้อที่ควรต่อรองตั้งแต่ต้น ถ้าสัญญาเงียบ มาตรา ๑๓ ให้ลำดับการพิจารณาไว้ คือเจตนาโดยปริยาย กฎหมายสัญชาติร่วม และกฎหมายแห่งถิ่นที่ทำสัญญา สำหรับสัญญาระหว่างบุคคลที่อยู่ห่างกันโดยระยะทาง เช่น การสั่งซื้อทางอีเมล ถิ่นที่ทำสัญญาคือถิ่นที่คำบอกกล่าวสนองไปถึงผู้เสนอ ผู้ส่งออกไทยที่ส่งใบเสนอราคาไปและผู้ซื้อต่างประเทศตอบรับกลับมาถึงผู้ส่งออกในประเทศไทย สัญญาจึงถือว่าทำขึ้นในประเทศไทยและกฎหมายไทยใช้บังคับ แต่ถ้าผู้ซื้อต่างประเทศเป็นฝ่ายส่งใบสั่งซื้อเป็นคำเสนอและผู้ส่งออกไทยตอบรับ คำสนองไปถึงผู้เสนอในต่างประเทศ กฎหมายของประเทศนั้นจึงใช้บังคับ ลำดับของเอกสารจึงไม่ใช่เรื่องเล็ก14
พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พุทธศักราช ๒๔๘๑ มาตรา ๑๓“ปัญหาว่าจะพึงใช้กฎหมายใดบังคับสำหรับสิ่งซึ่งเป็นสาระสำคัญ หรือผลแห่งสัญญานั้น ให้วินิจฉัยตามเจตนาของคู่กรณี ในกรณีที่ไม่อาจหยั่งทราบเจตนาชัดแจ้งหรือโดยปริยายได้ ถ้าคู่สัญญามีสัญชาติอันเดียวกัน กฎหมายที่จะใช้บังคับ ก็ได้แก่กฎหมายสัญชาติอันร่วมกันแห่งคู่สัญญา ถ้าคู่สัญญาไม่มีสัญชาติอันเดียวกัน ก็ให้ใช้กฎหมายแห่งถิ่นที่สัญญานั้นได้ทำขึ้น
ถ้าสัญญานั้นได้ทำขึ้นระหว่างบุคคลซึ่งอยู่ห่างกันโดยระยะทาง ถิ่นที่ถือว่าสัญญานั้นได้เกิดเป็นสัญญาขึ้นคือถิ่นที่คำบอกกล่าวสนองไปถึงผู้เสนอ ถ้าไม่อาจหยั่งทราบถิ่นที่ว่านั้นได้ ก็ให้ใช้กฎหมายแห่งถิ่นที่จะพึงปฏิบัติตามสัญญานั้น
สัญญาย่อมไม่เป็นโมฆะ ถ้าได้ทำถูกต้องตามแบบอันกำหนดไว้ในกฎหมายซึ่งใช้บังคับแก่ผลแห่งสัญญานั้น”
มาตรา ๘ ของพระราชบัญญัติเดียวกันเป็นบทที่ทำให้กฎหมายไทยกลับมาใช้บังคับบ่อยกว่าที่ตัวสัญญาบอก กฎหมายต่างประเทศเป็นข้อเท็จจริงที่ต้องพิสูจน์ในศาลไทย ฝ่ายที่อ้างต้องนำพยานผู้เชี่ยวชาญกฎหมายของประเทศนั้นมาสืบประกอบตัวบท ถ้าพิสูจน์ไม่ได้ ศาลใช้กฎหมายไทย ศาลฎีกาในคำพิพากษาที่ ๓๕๓๗/๒๕๔๖ วางหลักนี้ในคดีที่บริษัทผู้ให้กู้ในสิงคโปร์และมาเลเซียร่วมกันฟ้องผู้กู้ไทย โดยวินิจฉัยว่าเมื่อจำเลยซึ่งอ้างกฎหมายสิงคโปร์ไม่ได้พิสูจน์ให้ศาลพอใจ ศาลต้องใช้กฎหมายไทย สำหรับเจ้าหนี้การค้า หลักนี้ตัดสินใจได้ง่ายว่าควรอ้างกฎหมายใด ถ้ากฎหมายไทยให้ผลดีอยู่แล้ว เช่น อายุความห้าปีและดอกเบี้ยร้อยละห้า การไม่อ้างกฎหมายต่างประเทศเลยอาจเป็นทางเลือกที่ประหยัดและปลอดภัยที่สุด แต่ถ้ากฎหมายของคู่ค้าให้สิทธิมากกว่า เช่น ดอกเบี้ยตามกฎหมายอังกฤษซึ่งสูงกว่ากฎหมายไทยมาก เจ้าหนี้ต้องเตรียมพยานผู้เชี่ยวชาญตั้งแต่ก่อนฟ้อง15
พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พุทธศักราช ๒๔๘๑ มาตรา ๘“ในกรณีที่จะต้องใช้กฎหมายต่างประเทศบังคับ ถ้ามิได้พิสูจน์กฎหมายนั้นให้เป็นที่พอใจแก่ศาล ให้ใช้กฎหมายภายในแห่งประเทศไทย”
อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยสัญญาซื้อขายสินค้าระหว่างประเทศ (CISG — United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods) เป็นปัจจัยที่สามที่ผู้ประกอบการไทยมักมองข้าม ประเทศไทยไม่เป็นภาคี แต่คู่ค้าหลักของไทย ได้แก่ จีน ญี่ปุ่น สิงคโปร์ เวียดนาม สหรัฐอเมริกา และประเทศในสหภาพยุโรปส่วนใหญ่ เป็นภาคี อนุสัญญาใช้บังคับตามข้อ ๑ (๑) (ข) เมื่อกฎเกณฑ์ว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมายนำไปสู่กฎหมายของรัฐภาคี ดังนั้นสัญญาที่เลือกกฎหมายญี่ปุ่นหรือกฎหมายเวียดนาม หรือสัญญาที่ไม่เลือกกฎหมายแต่ทำขึ้นในประเทศภาคีเช่นนั้นตามมาตรา ๑๓ จะอยู่ใต้ CISG เว้นแต่คู่สัญญาตกลงยกเว้น ข้อที่ต้องระวังคือจีน สิงคโปร์ และสหรัฐอเมริกาประกาศตามข้อ ๙๕ ว่าไม่ผูกพันข้อ ๑ (๑) (ข) เมื่อคู่สัญญาฝ่ายหนึ่งอยู่ในประเทศไทยซึ่งไม่เป็นภาคี การเลือกกฎหมายของสามประเทศนี้จึงไม่ทำให้ CISG ใช้บังคับโดยอาศัยข้อ ๑ (๑) (ข) ในเรื่องราคา อนุสัญญาให้สิทธิผู้ขายชัดเจน ข้อ ๕๓ กำหนดหน้าที่ของผู้ซื้อที่จะชำระราคาและรับมอบสินค้า ข้อ ๖๒ ให้ผู้ขายเรียกให้ผู้ซื้อชำระราคาได้ และข้อ ๗๘ ให้สิทธิได้รับดอกเบี้ยจากเงินที่ค้างชำระ แต่ไม่กำหนดอัตรา ซึ่งศาลและอนุญาโตตุลาการแต่ละแห่งเติมด้วยกฎหมายภายในที่ใช้บังคับ ผู้ส่งออกไทยที่ทำสัญญาภายใต้กฎหมายของประเทศภาคีที่ไม่ได้ประกาศตามข้อ ๙๕ จึงได้ชุดสิทธิที่ชัดเจนในการเรียกราคา โดยยังต้องพิสูจน์กฎหมายนั้นต่อศาลไทยตามมาตรา ๘ ถ้าฟ้องในประเทศไทย16
ฟ้องที่ศาลใด: ศาลไทย ศาลของคู่ค้า หรือศาลที่สัญญาระบุ
คดีแพ่งเกี่ยวกับการซื้อขายสินค้าหรือการให้บริการระหว่างประเทศอยู่ในอำนาจของศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศตามมาตรา ๗ (๕) แห่งพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลนั้น เจ้าหนี้ไทยฟ้องลูกหนี้ต่างประเทศที่ไม่มีภูมิลำเนาในราชอาณาจักรต่อศาลไทยได้เมื่อมูลคดีเกิดในประเทศไทย และข้อตกลงเลือกศาลต่างประเทศไม่ตัดอำนาจศาลไทยถ้าไม่ได้กำหนดให้ศาลนั้นมีอำนาจแต่เพียงศาลเดียว ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๓๕๓๗/๒๕๔๖ แต่คำพิพากษาของศาลไทยต้องนำไปขอรับรองในประเทศของลูกหนี้อีกชั้นหนึ่ง
การเลือกเวทีมีสองมิติที่ต้องแยกกัน มิติแรกคือศาลใดมีอำนาจรับฟ้อง มิติที่สองคือคำพิพากษาที่ได้มาบังคับกับทรัพย์สินของลูกหนี้ได้หรือไม่ ในมิติแรก ศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศกลางมีอำนาจพิจารณาคดีแพ่งเกี่ยวกับการซื้อขายสินค้าและการให้บริการระหว่างประเทศ ศาลนี้มีผู้พิพากษาที่คุ้นเคยกับเอกสารการค้าระหว่างประเทศ และรับเอกสารภาษาอังกฤษโดยมีคำแปลเฉพาะส่วนที่จำเป็นได้ตามข้อกำหนดของศาล เมื่อลูกหนี้เป็นบริษัทต่างประเทศที่ไม่มีภูมิลำเนาในประเทศไทย โจทก์เสนอคำฟ้องต่อศาลที่มูลคดีเกิดในราชอาณาจักรได้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา ๔ (๑) เช่น เมื่อสัญญาทำขึ้นหรือสินค้าส่งมอบจากประเทศไทย และแม้มูลคดีไม่ได้เกิดในราชอาณาจักร โจทก์ที่มีสัญชาติไทยหรือมีภูมิลำเนาในราชอาณาจักรก็เสนอคำฟ้องต่อศาลแพ่งหรือศาลที่ตนมีภูมิลำเนาได้ตามมาตรา ๔ ตรี ส่วนการส่งหมายเรียกไปต่างประเทศดำเนินการตามมาตรา ๘๓ ทวิ ถึง ๘๓ อัฏฐ ซึ่งใช้เวลาหลายเดือน ผู้ส่งออกที่มีสัญญาระบุที่อยู่สำหรับรับเอกสารของผู้ซื้อหรือกำหนดให้ส่งทางอีเมลได้จะประหยัดเวลาส่วนนี้ได้มาก17
ข้อตกลงเลือกศาลในสัญญาของคู่ค้าต่างประเทศมักระบุศาลของประเทศผู้ซื้อ ศาลฎีกาในคำพิพากษาที่ ๓๕๓๗/๒๕๔๖ ยอมรับว่าข้อตกลงให้ฟ้องยังศาลต่างประเทศทำได้ตามหลักกฎหมายทั่วไประหว่างประเทศ แต่เมื่อข้อตกลงไม่ได้ให้ศาลต่างประเทศมีอำนาจเพียงศาลเดียวเด็ดขาด โจทก์ยังฟ้องต่อศาลไทยที่มีเขตอำนาจได้ ถ้อยคำของข้อสัญญาจึงสำคัญ ข้อตกลงที่ใช้คำว่าศาลสิงคโปร์มีเขตอำนาจแต่เพียงผู้เดียว (exclusive jurisdiction — การให้ศาลที่ระบุมีอำนาจพิจารณาเพียงศาลเดียว) ต่างจากข้อตกลงที่ว่าคู่สัญญายอมรับเขตอำนาจของศาลสิงคโปร์ (submit to the jurisdiction — การยอมรับว่าศาลนั้นมีอำนาจโดยไม่ตัดศาลอื่น) ซึ่งเปิดทางให้ฟ้องที่ประเทศไทยได้ด้วย15
คดีเดียวกันยังให้บทเรียนเรื่องหนังสือมอบอำนาจของโจทก์ต่างประเทศ ซึ่งเป็นข้อต่อสู้แรกที่ลูกหนี้ไทยมักยกขึ้น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๓๓๒๙/๒๕๕๐ อ่านประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา ๔๗ วรรคสามว่าบัญญัติเพียงว่าใบมอบอำนาจที่ทำในเมืองต่างประเทศที่มีกงสุลไทยต้องให้กงสุลเป็นพยาน และถ้าทำในเมืองที่ไม่มีกงสุลไทยต้องให้โนตารีปับลิก (notary public — เจ้าพนักงานรับรองเอกสารในต่างประเทศ) หรือบุคคลที่กฎหมายท้องถิ่นตั้งให้มีอำนาจเป็นพยาน และวินิจฉัยว่าไม่มีบทกฎหมายใดบังคับให้ผู้รับมอบอำนาจต้องลงลายมือชื่อในหนังสือมอบอำนาจ ส่วนตัวบทมาตรา ๔๗ ให้ศาลมีอำนาจสั่งให้ยื่นใบมอบอำนาจที่มีพยานเช่นนั้นเมื่อศาลมีเหตุอันควรสงสัย หรือเมื่อคู่ความอีกฝ่ายยื่นคำร้องแสดงเหตุอันควรสงสัยว่าใบมอบอำนาจไม่แท้จริง บริษัทต่างชาติที่จะฟ้องคดีในประเทศไทยจึงควรจัดทำหนังสือมอบอำนาจผ่านโนตารีและรับรองโดยสถานทูตไทยตั้งแต่ก่อนฟ้อง เพราะข้อบกพร่องในเอกสารชุดนี้เป็นเหตุให้คดีล่าช้าหรือถูกยกฟ้องได้โดยไม่เกี่ยวกับเนื้อหาของหนี้เลย9
ในมิติที่สอง คำพิพากษาของศาลไทยไม่มีสนธิสัญญาพหุภาคีรองรับการบังคับในต่างประเทศ ศาลของประเทศผู้ซื้อจะรับรองคำพิพากษาไทยหรือไม่ขึ้นอยู่กับกฎหมายภายในของประเทศนั้น ซึ่งบางประเทศรับรองตามหลักต่างตอบแทน บางประเทศต้องฟ้องใหม่โดยใช้คำพิพากษาไทยเป็นพยานหลักฐานแห่งหนี้ ดังนั้นถ้าลูกหนี้ไม่มีทรัพย์สินในประเทศไทย การฟ้องศาลไทยอาจได้คำพิพากษาที่บังคับไม่ได้ ก่อนฟ้องจึงต้องตอบคำถามว่าลูกหนี้มีทรัพย์สินที่ใด มีสินค้าหรือเงินที่จะได้รับจากคู่ค้าในประเทศไทยหรือไม่ และศาลของประเทศลูกหนี้รับรองคำพิพากษาไทยหรือไม่ คำตอบของสามคำถามนี้มักชี้ไปที่ทางเลือกที่สาม คือการอนุญาโตตุลาการ
อนุญาโตตุลาการ: ทางที่ทำให้ผลของคดีบังคับได้ในประเทศของลูกหนี้
คำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการ (arbitral award — คำตัดสินของคณะอนุญาโตตุลาการที่คู่สัญญาตกลงให้ชี้ขาดข้อพิพาท) บังคับได้ใน ๑๗๒ ประเทศภาคีอนุสัญญานิวยอร์ก ค.ศ. 1958 ซึ่งรวมประเทศไทย จีน ญี่ปุ่น สิงคโปร์ เวียดนาม สหรัฐอเมริกา และประเทศในสหภาพยุโรป ข้อตกลงอนุญาโตตุลาการในสัญญาซื้อขายจึงเป็นข้อสัญญาที่ให้ความคุ้มครองแก่ผู้ส่งออกมากกว่าข้อเลือกศาลใด และการมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการทำให้อายุความสะดุดหยุดลงตามมาตรา ๑๙๓/๑๔ (๔) เช่นเดียวกับการฟ้องคดี
ประเทศไทยภาคยานุวัติอนุสัญญาว่าด้วยการยอมรับนับถือและการบังคับตามคำชี้ขาดอนุญาโตตุลาการต่างประเทศ (New York Convention — อนุสัญญานิวยอร์ก) เมื่อ ค.ศ. 1959 และคู่ค้าหลักของไทยเป็นภาคีทั้งหมด ผลคือคำชี้ขาดที่ทำในประเทศไทยนำไปขอบังคับที่ศาลของประเทศลูกหนี้ได้โดยศาลนั้นปฏิเสธได้เฉพาะเหตุจำกัดที่อนุสัญญากำหนด เช่น ข้อตกลงอนุญาโตตุลาการไม่สมบูรณ์ ฝ่ายแพ้ไม่ได้รับแจ้งโดยชอบ หรือขัดต่อความสงบเรียบร้อยของประเทศที่ขอบังคับ ในทางกลับกัน คำชี้ขาดที่ทำในสิงคโปร์หรือฮ่องกงก็นำมาขอบังคับในประเทศไทยได้ตามพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ พ.ศ. ๒๕๔๕ ข้อควรทราบคือจีน สิงคโปร์ และสหรัฐอเมริกาตั้งข้อสงวนต่างตอบแทน คือรับบังคับเฉพาะคำชี้ขาดที่ทำในประเทศภาคี ซึ่งประเทศไทยเข้าเงื่อนไขอยู่แล้ว18
สำหรับหนี้การค้าจำนวนไม่มาก ต้นทุนของการอนุญาโตตุลาการสถาบันอาจสูงเกินกว่ามูลหนี้ ทางเลือกคือข้อตกลงอนุญาโตตุลาการที่กำหนดอนุญาโตตุลาการคนเดียว ใช้กระบวนการพิจารณาจากเอกสารโดยไม่ต้องนั่งพิจารณา และกำหนดสถานที่ในประเทศไทยหรือสิงคโปร์ซึ่งมีสถาบันที่ค่าธรรมเนียมเป็นขั้นบันไดตามทุนทรัพย์ ข้อตกลงเช่นนี้ควรอยู่ในเงื่อนไขการขายมาตรฐานที่แนบใบเสนอราคาทุกฉบับ ไม่ใช่เจรจาเป็นรายสัญญา และควรระบุกฎหมายที่ใช้บังคับ ภาษาที่ใช้ และจำนวนอนุญาโตตุลาการให้ครบ เพราะข้อตกลงที่ไม่สมบูรณ์เป็นเหตุให้ศาลปลายทางปฏิเสธการบังคับได้
มาตรา ๑๙๓/๑๔ (๔) ให้การมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการมีผลทำให้อายุความสะดุดหยุดลงเช่นเดียวกับการฟ้องคดี เจ้าหนี้ที่ใกล้ครบอายุความแต่ยังเจรจาอยู่จึงมีทางเลือกที่จะยื่นคำเสนอข้อพิพาทต่อสถาบันอนุญาโตตุลาการเพื่อรักษาสิทธิ แล้วขอพักกระบวนพิจารณาเพื่อเจรจาต่อ ซึ่งต้นทุนต่ำกว่าการฟ้องศาลและไม่ทำให้ความสัมพันธ์ทางการค้าแตกหักเท่าการส่งหมายเรียก
กฎหมายเปรียบเทียบ: อังกฤษ สหภาพยุโรป และสหรัฐอเมริกาให้สิทธิเจ้าหนี้การค้าอย่างไร
กฎหมายอังกฤษกำหนดดอกเบี้ยตามกฎหมายสำหรับหนี้การค้าที่ชำระล่าช้าเป็นเงื่อนไขโดยปริยายของสัญญาธุรกิจทุกฉบับ พร้อมค่าทวงหนี้คงที่ ๔๐ ถึง ๑๐๐ ปอนด์ต่อใบแจ้งหนี้ สหภาพยุโรปกำหนดดอกเบี้ยอย่างน้อยร้อยละแปดเหนืออัตราอ้างอิงของธนาคารกลางและค่าทวงหนี้คงที่ ๔๐ ยูโร ส่วนสหรัฐอเมริกาให้ผู้ขายฟ้องเรียกราคาสินค้าที่ผู้ซื้อรับไว้แล้วได้โดยตรงตามประมวลกฎหมายพาณิชย์เอกรูปมาตรา ๒-๗๐๙ ความต่างจากกฎหมายไทยอยู่ที่ระดับของดอกเบี้ยและค่าทวงหนี้ ซึ่งกฎหมายไทยให้ต่ำกว่ามาก
กฎหมายอังกฤษเป็นกฎหมายที่คู่ค้าของผู้ประกอบการไทยเลือกใช้บ่อยที่สุดในสัญญาการค้าระหว่างประเทศ พระราชบัญญัติการชำระหนี้การค้าล่าช้า (Late Payment of Commercial Debts (Interest) Act 1998 — กฎหมายอังกฤษว่าด้วยดอกเบี้ยของหนี้การค้าที่ชำระล่าช้า) มาตรา ๑ กำหนดให้หนี้การค้าทุกรายการที่เกิดจากสัญญาระหว่างธุรกิจมีดอกเบี้ยตามกฎหมายเป็นเงื่อนไขโดยปริยายของสัญญา โดยอัตราที่ใช้ในปัจจุบันคืออัตราฐานของธนาคารแห่งอังกฤษบวกร้อยละแปด และมาตรา ๕A ให้เจ้าหนี้ได้รับเงินจำนวนคงที่ ๔๐ ปอนด์สำหรับหนี้ต่ำกว่า ๑,๐๐๐ ปอนด์ ๗๐ ปอนด์สำหรับหนี้ ๑,๐๐๐ ถึงต่ำกว่า ๑๐,๐๐๐ ปอนด์ และ ๑๐๐ ปอนด์สำหรับหนี้ตั้งแต่ ๑๐,๐๐๐ ปอนด์ขึ้นไป ต่อใบแจ้งหนี้ที่ชำระล่าช้าแต่ละฉบับ เพิ่มเติมจากดอกเบี้ย และเรียกค่าใช้จ่ายในการทวงหนี้ส่วนที่เกินจำนวนคงที่ได้อีก เมื่อเทียบกับดอกเบี้ยร้อยละห้าของกฎหมายไทยและการที่กฎหมายไทยไม่ให้ค่าทวงหนี้โดยอัตโนมัติ ผู้ส่งออกไทยที่ขายให้ผู้ซื้ออังกฤษภายใต้กฎหมายอังกฤษจึงมีเครื่องมือกดดันลูกหนี้ที่แข็งกว่า แต่ต้องพิสูจน์กฎหมายอังกฤษต่อศาลไทยถ้าเลือกฟ้องที่ประเทศไทย19
สหภาพยุโรปใช้ข้อบังคับ (Directive 2011/7/EU — ข้อบังคับของสหภาพยุโรปว่าด้วยการต่อต้านการชำระหนี้ล่าช้าในธุรกรรมทางพาณิชย์) ซึ่งรัฐสมาชิกทุกประเทศต้องแปลงเป็นกฎหมายภายใน ข้อ ๓ (๑) ให้เจ้าหนี้ในธุรกรรมระหว่างวิสาหกิจมีสิทธิได้รับดอกเบี้ยสำหรับการชำระล่าช้าโดยไม่ต้องทวงถาม ข้อ ๒ (๖) นิยามดอกเบี้ยตามกฎหมายว่าเท่ากับอัตราอ้างอิงบวกอย่างน้อยร้อยละแปด และข้อ ๖ (๑) ให้เจ้าหนี้ได้รับเงินจำนวนคงที่อย่างน้อย ๔๐ ยูโรเป็นค่าชดเชยต้นทุนการทวงหนี้ หลักที่ว่าดอกเบี้ยเดินโดยไม่ต้องทวงถามตรงกับมาตรา ๒๐๔ วรรคสองของไทยสำหรับหนี้ที่มีกำหนดตามปฏิทิน แต่ระดับดอกเบี้ยและค่าชดเชยสูงกว่ามาก ผู้ส่งออกไทยที่ขายให้ผู้ซื้อในเยอรมนี เนเธอร์แลนด์ หรืออิตาลีภายใต้กฎหมายของประเทศเหล่านั้นจึงควรระบุในหนังสือทวงถามว่าเรียกดอกเบี้ยและค่าชดเชยตามกฎหมายภายในที่แปลงจากข้อบังคับนี้ ซึ่งเป็นสิทธิที่ผู้ซื้อยุโรปคุ้นเคยและมักชำระโดยไม่โต้แย้ง20
สหรัฐอเมริกาไม่มีกฎหมายดอกเบี้ยการค้ากลางแบบอังกฤษ ดอกเบี้ยก่อนคำพิพากษาเป็นเรื่องของกฎหมายแต่ละมลรัฐ แต่ประมวลกฎหมายพาณิชย์เอกรูป (Uniform Commercial Code — ประมวลกฎหมายแม่แบบที่มลรัฐส่วนใหญ่รับไปใช้) มาตรา ๒-๗๐๙ ให้สิทธิผู้ขายฟ้องเรียกราคา (action for the price — การฟ้องเรียกราคาสินค้าเต็มจำนวนแทนการเรียกค่าเสียหาย) สำหรับสินค้าที่ผู้ซื้อรับไว้แล้ว หรือสินค้าที่สูญหายเสียหายหลังความเสี่ยงโอนไปยังผู้ซื้อ หรือสินค้าที่ระบุไว้ตามสัญญาแล้วซึ่งผู้ขายขายต่อไม่ได้ในราคาอันสมควร พร้อมค่าเสียหายต่อเนื่อง และถ้าผู้ขายไม่มีสิทธิเรียกราคา มาตรานี้ยังให้ค่าเสียหายจากการไม่รับสินค้า หลักนี้ใกล้เคียงกับมาตรา ๒๑๓ ของไทยที่ให้เจ้าหนี้ร้องขอต่อศาลให้บังคับชำระหนี้ แต่แยกชัดกว่าระหว่างกรณีที่ผู้ซื้อรับสินค้าแล้วไม่จ่าย ซึ่งเรียกราคาได้เต็ม กับกรณีที่ผู้ซื้อปฏิเสธรับสินค้า ซึ่งผู้ขายต้องพยายามขายต่อก่อน ผู้ส่งออกไทยที่ผู้ซื้อสหรัฐอเมริกาปฏิเสธรับสินค้าที่ท่าจึงควรบันทึกความพยายามขายต่อและราคาที่ได้ไว้ เพราะเป็นข้อเท็จจริงที่กฎหมายทั้งสองระบบใช้คำนวณค่าเสียหาย21
เมื่อวางสามระบบไว้ข้างกฎหมายไทย ข้อสรุปคือกฎหมายไทยให้สิทธิเรียกราคาและดอกเบี้ยแก่เจ้าหนี้ในหลักการเดียวกัน แต่ให้ระดับของดอกเบี้ยและค่าใช้จ่ายในการทวงหนี้ต่ำกว่า และไม่มีบทบัญญัติที่ให้ค่าทวงหนี้คงที่ ความต่างนี้มีผลต่อกลยุทธ์ของเจ้าหนี้ไทยโดยตรง คือถ้าคู่ค้าอยู่ในประเทศที่กฎหมายให้ดอกเบี้ยสูง การเลือกกฎหมายของประเทศนั้นในสัญญาอาจเป็นประโยชน์ต่อผู้ส่งออกไทยมากกว่ากฎหมายไทย ตราบใดที่พร้อมรับต้นทุนการพิสูจน์กฎหมายต่างประเทศเมื่อต้องฟ้องในประเทศไทย หรือเลือกอนุญาโตตุลาการซึ่งไม่ต้องพิสูจน์กฎหมายต่างประเทศแบบพยานผู้เชี่ยวชาญอย่างเคร่งครัดเท่าศาล
นิติเศรษฐศาสตร์และปรัชญากฎหมาย: เหตุใดหนี้การค้าข้ามประเทศจึงจบที่การเจรจามากกว่าคำพิพากษา
ต้นทุนการบังคับสิทธิข้ามประเทศสูงกว่าหนี้ภายในประเทศหลายเท่า ทั้งค่าส่งหมาย ค่าแปล ค่าพยานผู้เชี่ยวชาญ และค่าบังคับคดีในต่างประเทศ เศรษฐศาสตร์ของการฟ้องคดีอธิบายว่าเมื่อต้นทุนสูงและข้อมูลไม่เท่ากัน คู่ความส่วนใหญ่จะตกลงกันได้ก่อนถึงศาล และคดีที่ไปถึงคำพิพากษาคือคดีที่ทั้งสองฝ่ายประเมินโอกาสชนะต่างกันมาก กฎหมายที่ดีจึงไม่ใช่กฎหมายที่ทำให้ฟ้องง่าย แต่เป็นกฎหมายที่ทำให้ทั้งสองฝ่ายประเมินผลของคดีได้ตรงกัน
แบบจำลองของ Lucian Bebchuk ใน ค.ศ. 1984 อธิบายการฟ้องและการตกลงกันภายใต้ข้อมูลไม่สมบูรณ์ (imperfect information — สภาพที่คู่ความฝ่ายหนึ่งรู้ข้อเท็จจริงที่อีกฝ่ายไม่รู้) ในแบบจำลองนี้ จำเลยรู้โอกาสที่ตนจะแพ้ดีกว่าโจทก์ โจทก์จึงต้องเสนอจำนวนเงินตกลงเพียงจำนวนเดียวโดยไม่รู้ว่าจำเลยเป็นประเภทที่มีโอกาสแพ้สูงหรือต่ำ ผลคือจำเลยที่มีโอกาสแพ้สูงรับข้อเสนอ ส่วนจำเลยที่มีโอกาสแพ้ต่ำปฏิเสธและไปศาล แบบจำลองทำนายว่ายิ่งต้นทุนการฟ้องของโจทก์สูง โจทก์ยิ่งต้องเสนอจำนวนที่ต่ำลง และยิ่งข้อมูลไม่เท่ากันมาก คดีที่ไปถึงศาลยิ่งมาก ในหนี้การค้าข้ามประเทศ ลูกหนี้รู้ดีว่าตนมีทรัพย์สินที่ใด มีข้อต่อสู้เรื่องคุณภาพสินค้าจริงหรือไม่ และเจ้าหนี้จะยอมเสียต้นทุนฟ้องในต่างประเทศหรือไม่ ขณะที่เจ้าหนี้รู้เพียงว่าใบแจ้งหนี้ยังไม่ได้รับชำระ ความไม่เท่ากันของข้อมูลนี้คือสาเหตุที่ลูกหนี้ต่างประเทศเสนอชำระเพียงบางส่วนและเจ้าหนี้จำนวนมากยอมรับ22
งานของ George Priest และ Benjamin Klein ในปีเดียวกันเสนอสมมติฐานการคัดเลือกคดี (selection hypothesis — ข้อเสนอว่าคดีที่ไปถึงการพิจารณาไม่ใช่ตัวแทนของข้อพิพาททั้งหมด) ว่าเมื่อคู่ความประเมินผลคดีได้แม่นยำ คดีจะตกลงกันได้ และคดีที่ไปถึงคำพิพากษาคือคดีที่ผลไม่แน่นอน ซึ่งทำให้สัดส่วนที่โจทก์ชนะในคดีที่ตัดสินเข้าใกล้ร้อยละห้าสิบไม่ว่ากฎหมายจะเอื้อฝ่ายใด นัยสำหรับหนี้การค้าคือ แนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ชัดเจนเรื่องอายุความห้าปี ดอกเบี้ยร้อยละห้า และอัตราแลกเปลี่ยน ณ วันชำระ ทำให้ทั้งสองฝ่ายประเมินผลได้ตรงกัน และคดีประเภทนี้จึงควรจบที่การเจรจาก่อนฟ้อง ส่วนประเด็นที่ยังไม่มีแนวชัด เช่น การตีความข้อตกลงเลือกศาลว่าเป็นเขตอำนาจเฉพาะหรือไม่ และการพิสูจน์กฎหมายต่างประเทศ คือจุดที่คดีมีแนวโน้มไปถึงศาล เจ้าหนี้ที่ต้องการให้ข้อพิพาทจบเร็วจึงควรร่างสัญญาให้ประเด็นเหล่านี้ชัดตั้งแต่ต้น23
ในเชิงนิติปรัชญา การบังคับหนี้การค้าข้ามประเทศแสดงความตึงระหว่างสองหลัก หลักแรกคือสัญญาต้องเป็นสัญญา (pacta sunt servanda — หลักที่ว่าข้อตกลงที่ทำขึ้นโดยชอบต้องได้รับการปฏิบัติตาม) ซึ่งเป็นรากของมาตรา ๔๘๖ ของไทย ข้อ ๕๓ ของ CISG และมาตรา ๒-๗๐๙ ของสหรัฐอเมริกา หลักที่สองคือความยุติธรรมเชิงแก้ไข (corrective justice — แนวคิดที่ว่าการเยียวยาควรคืนผู้เสียหายสู่ฐานะเดิม ไม่มากไม่น้อยกว่านั้น) ซึ่งเป็นรากของมาตรา ๒๒๒ ที่จำกัดค่าเสียหายไว้ที่ความเสียหายตามปกติและพฤติการณ์พิเศษที่คาดเห็นได้ กฎหมายอังกฤษและสหภาพยุโรปเลือกเอียงไปทางหลักแรกด้วยดอกเบี้ยและค่าทวงหนี้ที่สูงกว่าความเสียหายจริงเพื่อสร้างแรงจูงใจให้ชำระตรงเวลา ส่วนกฎหมายไทยเลือกเอียงไปทางหลักที่สองด้วยดอกเบี้ยที่ใกล้เคียงอัตราตลาดและอำนาจศาลลดเบี้ยปรับ ความต่างนี้ไม่ใช่เรื่องถูกผิด แต่เป็นการเลือกเชิงนโยบายที่ผู้ประกอบการควรรู้เมื่อเลือกกฎหมายของสัญญา และเมื่อมองจากมาตรา ๑๑ ของไทยซึ่งให้ตีความข้อสงสัยเป็นคุณแก่ฝ่ายที่ต้องเสียในมูลหนี้ จะเห็นว่ากฎหมายไทยวางภาระการร่างข้อสัญญาให้ชัดไว้ที่เจ้าหนี้ ผู้ส่งออกที่ต้องการดอกเบี้ยสูงกว่าร้อยละห้าหรือค่าทวงหนี้จึงต้องเขียนไว้ในเงื่อนไขการขายเอง24
สิ่งที่ผู้ส่งออก ผู้ให้บริการ และบริษัทต่างชาติในไทยควรทำ
ก่อนส่งสินค้า ให้เงื่อนไขการขายมาตรฐานระบุกฎหมายที่ใช้บังคับ วันครบกำหนดตามปฏิทิน อัตราดอกเบี้ยผิดนัด และข้อตกลงอนุญาโตตุลาการ เมื่อใบแจ้งหนี้เกินกำหนด ให้ส่งหนังสือทวงถามภายในสามสิบวัน ขอให้ลูกหนี้ยืนยันยอดคงค้างเป็นลายลักษณ์อักษรเพื่อให้อายุความสะดุดหยุดลง และเมื่อหนี้ค้างเกินหนึ่งร้อยแปดสิบวัน ให้ตัดสินใจเรื่องเวทีจากคำถามว่าทรัพย์สินของลูกหนี้อยู่ที่ใด
ก่อนทำสัญญา จัดทำเงื่อนไขการขายมาตรฐาน (standard terms of sale — ข้อสัญญาชุดเดียวที่ใช้กับผู้ซื้อทุกราย) ที่ระบุกฎหมายที่ใช้บังคับ วันครบกำหนดชำระเป็นจำนวนวันนับแต่วันที่ระบุได้แน่นอน อัตราดอกเบี้ยผิดนัดที่สูงกว่าร้อยละห้าแต่ไม่สูงจนศาลลดเป็นเบี้ยปรับ ข้อตกลงอนุญาโตตุลาการที่ครบองค์ประกอบ และที่อยู่อีเมลสำหรับรับหนังสือทวงถามและเอกสารกระบวนพิจารณา แนบเงื่อนไขนี้กับใบเสนอราคาทุกฉบับ และจัดลำดับเอกสารให้ใบเสนอราคาของท่านเป็นคำเสนอและใบสั่งซื้อของผู้ซื้อเป็นคำสนอง เพื่อให้สัญญาถือว่าทำขึ้นในประเทศไทยตามมาตรา ๑๓ เมื่อสัญญาไม่ได้เลือกกฎหมาย สำหรับผู้ซื้อรายใหม่หรือมูลค่าสูง ใช้เล็ตเตอร์ออฟเครดิตหรือประกันสินเชื่อการส่งออกแทนเงื่อนไขเครดิต
เมื่อส่งมอบ เก็บหลักฐานการส่งมอบที่แสดงว่าผู้ซื้อรับสินค้าหรือรับงานโดยไม่โต้แย้ง ส่งใบแจ้งหนี้ที่ระบุวันครบกำหนดเป็นวันที่ และส่งรายงานกระทบยอดให้ผู้ซื้อยืนยันทุกไตรมาส เพราะการยืนยันยอดเป็นการรับสภาพหนี้ที่ทำให้อายุความเริ่มนับใหม่ตามมาตรา ๑๙๓/๑๔ (๑)
เมื่อเกินกำหนด ส่งหนังสือทวงถามฉบับแรกภายในสามสิบวันพร้อมระบุดอกเบี้ยที่เรียก ขอให้ผู้ซื้อแจ้งเหตุที่ไม่ชำระเป็นลายลักษณ์อักษร เพราะข้อต่อสู้เรื่องคุณภาพที่ยกขึ้นครั้งแรกหลังทวงถามมีน้ำหนักน้อย ถ้าผู้ซื้อขอผ่อนชำระ ให้ทำเป็นหนังสือรับสภาพหนี้ที่ระบุยอดคงค้าง ดอกเบี้ย และกำหนดชำระแต่ละงวด และไม่รับเช็คหรือตราสารที่ไม่สามารถเรียกเก็บได้จริงเป็นการชำระหนี้ โดยระบุให้ชัดว่าการรับตราสารไม่ทำให้หนี้เดิมระงับจนกว่าจะได้รับเงิน
เมื่อตัดสินใจบังคับสิทธิ ตอบคำถามสามข้อ คือลูกหนี้มีทรัพย์สินหรือเงินที่จะได้รับในประเทศใด สัญญากำหนดเวทีใดไว้และเป็นเขตอำนาจเฉพาะหรือไม่ และกฎหมายใดใช้บังคับและต้องพิสูจน์หรือไม่ ถ้าทรัพย์สินอยู่ต่างประเทศและมีข้อตกลงอนุญาโตตุลาการ ให้เริ่มที่อนุญาโตตุลาการ ถ้าทรัพย์สินหรือเงินที่ลูกหนี้จะได้รับอยู่ในประเทศไทย ให้ฟ้องศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศกลางพร้อมขอคุ้มครองชั่วคราว และในทุกกรณีให้นับอายุความจากวันครบกำหนดของใบแจ้งหนี้แต่ละฉบับและจากวันรับสภาพหนี้ครั้งล่าสุด
การเรียกเก็บหนี้การค้าจากคู่ค้าต่างประเทศ และการต่อสู้คดีเมื่อถูกเรียกเก็บ
สำนักงานประเมินหนี้การค้าต่างประเทศจากเอกสารที่ท่านมี จัดทำหนังสือทวงถามและหนังสือรับสภาพหนี้ในภาษาที่คู่ค้าใช้ เจรจาแผนชำระ ร่างเงื่อนไขการขายมาตรฐานและข้อตกลงอนุญาโตตุลาการ ดำเนินคดีในศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศกลางหรือเสนอข้อพิพาทต่ออนุญาโตตุลาการ และประสานทนายความในประเทศของลูกหนี้เมื่อต้องบังคับคำชี้ขาดในต่างประเทศ รวมถึงต่อสู้คดีแทนผู้ซื้อไทยหรือบริษัทต่างชาติในไทยที่ถูกคู่ค้าต่างประเทศเรียกเก็บหนี้
- ประเมินหนี้ ตรวจเอกสารการเกิดสัญญา การส่งมอบ และการผิดนัด ระบุกฎหมายที่ใช้บังคับ อายุความคงเหลือของใบแจ้งหนี้แต่ละฉบับ ดอกเบี้ยที่เรียกได้ และเวทีที่บังคับได้จริง แล้วให้ความเห็นว่าควรเจรจา เสนออนุญาโตตุลาการ หรือฟ้อง
- หนังสือทวงถามและหนังสือรับสภาพหนี้ ในภาษาไทย อังกฤษ หรือจีน ระบุจำนวน ดอกเบี้ย กำหนดเวลา และผลทางกฎหมายตามกฎหมายที่ใช้บังคับ และจัดทำหนังสือรับสภาพหนี้หรือข้อตกลงผ่อนชำระที่รักษาอายุความและสิทธิเรียกดอกเบี้ย
- เงื่อนไขการขายมาตรฐาน ร่างข้อกฎหมายที่ใช้บังคับ กำหนดชำระ ดอกเบี้ยผิดนัด การสงวนกรรมสิทธิ์ ข้อตกลงอนุญาโตตุลาการ และที่อยู่รับเอกสาร สำหรับใช้กับผู้ซื้อทุกราย
- ดำเนินคดีในประเทศไทย ฟ้องคดีต่อศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศกลาง รวมถึงคำขอคุ้มครองชั่วคราวและการส่งหมายไปต่างประเทศ หรือต่อสู้คดีแทนผู้ซื้อไทยที่ถูกผู้ขายต่างประเทศฟ้อง ทั้งข้อต่อสู้เรื่องอายุความ คุณภาพสินค้า หนังสือมอบอำนาจ และการชำระหนี้แล้ว
- อนุญาโตตุลาการและการบังคับในต่างประเทศ ยื่นคำเสนอข้อพิพาท ดำเนินกระบวนการอนุญาโตตุลาการในประเทศไทยหรือสิงคโปร์ และประสานทนายความท้องถิ่นเพื่อขอบังคับตามคำชี้ขาดในประเทศของลูกหนี้ตามอนุสัญญานิวยอร์ก
- บังคับตามคำชี้ขาดต่างประเทศในไทย ยื่นคำร้องขอบังคับตามคำชี้ขาดของอนุญาโตตุลาการต่างประเทศต่อศาลไทยแทนเจ้าหนี้ต่างชาติ หรือคัดค้านแทนลูกหนี้ไทย
การปรึกษาหนึ่งเรื่อง ๔๕ นาที ค่าบริการ ๔,๙๐๐ บาท เหมาะกับผู้ที่มีใบแจ้งหนี้ค้างชำระจากคู่ค้าต่างประเทศ และต้องการทราบภายในวันเดียวกันว่าหนี้ยังเรียกได้หรือไม่ เรียกได้เท่าใด และควรเริ่มที่ขั้นตอนใด ส่วนงานทวงถาม ร่างเงื่อนไขการขาย ดำเนินคดี และอนุญาโตตุลาการ สำนักงานเสนอราคาตามขอบเขตและมูลค่าหนี้ก่อนเริ่มงาน
คำถามก่อนว่าจ้าง
คำถามที่ผู้ส่งออก ผู้ให้บริการ ฝ่ายบัญชี และบริษัทต่างชาติในประเทศไทยมักตั้งเมื่อคู่ค้าต่างประเทศไม่ชำระค่าสินค้าหรือค่าบริการ และก่อนว่าจ้างสำนักงาน
ลูกค้าต่างประเทศไม่จ่ายค่าสินค้า ฟ้องในประเทศไทยได้หรือไม่
ได้ คดีซื้อขายสินค้าหรือให้บริการระหว่างประเทศอยู่ในอำนาจของศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศกลาง และเจ้าหนี้ฟ้องลูกหนี้ที่ไม่มีภูมิลำเนาในราชอาณาจักรได้เมื่อมูลคดีเกิดในประเทศไทย แต่ก่อนฟ้องต้องตรวจว่าสัญญากำหนดให้ศาลต่างประเทศมีเขตอำนาจเฉพาะหรือกำหนดอนุญาโตตุลาการไว้หรือไม่ และต้องประเมินว่าคำพิพากษาของศาลไทยจะบังคับกับทรัพย์สินของลูกหนี้ได้ที่ใด เพราะคำพิพากษาไทยไม่มีสนธิสัญญารองรับการบังคับในต่างประเทศ
หนี้ค่าสินค้าค้างมาเกินสองปีแล้ว ยังเรียกได้หรือไม่
ถ้าผู้ซื้อซื้อสินค้าไปเพื่อขายต่อ ผลิตต่อ หรือใช้ในกิจการของผู้ซื้อ อายุความคือห้าปีตามมาตรา ๑๙๓/๓๓ (๕) ประกอบมาตรา ๑๙๓/๓๔ (๑) ตอนท้าย ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๔๗๕๑/๒๕๕๓ และ ๓๓๒๙/๒๕๕๐ นับแต่วันครบกำหนดชำระ และถ้าผู้ซื้อเคยยืนยันยอดหนี้เป็นหนังสือหรือชำระบางส่วน อายุความเริ่มนับใหม่จากวันนั้น แม้หนี้จะขาดอายุความแล้ว การทวงถามก็ยังทำได้ และศาลจะยกอายุความขึ้นเองไม่ได้ถ้าลูกหนี้ไม่ยกขึ้นต่อสู้
คิดดอกเบี้ยจากคู่ค้าต่างประเทศได้เท่าใด
เมื่อกฎหมายไทยใช้บังคับ ดอกเบี้ยผิดนัดคือร้อยละห้าต่อปีตามมาตรา ๒๒๔ ประกอบมาตรา ๗ นับแต่วันผิดนัด หรือตามอัตราที่สัญญากำหนดถ้าสูงกว่าและไม่สูงจนศาลลดเป็นเบี้ยปรับ ถ้ากฎหมายอังกฤษหรือกฎหมายของประเทศในสหภาพยุโรปใช้บังคับ ดอกเบี้ยตามกฎหมายคืออัตราอ้างอิงบวกร้อยละแปดพร้อมค่าทวงหนี้คงที่ แต่เจ้าหนี้ต้องพิสูจน์กฎหมายต่างประเทศนั้นต่อศาลไทย
สัญญากำหนดเป็นเงินดอลลาร์ ศาลไทยพิพากษาเป็นเงินดอลลาร์ได้หรือไม่
ได้ เจ้าหนี้ฟ้องขอให้ชำระเป็นเงินตราต่างประเทศได้ และลูกหนี้มีสิทธิชำระเป็นเงินไทยตามอัตราแลกเปลี่ยน ณ สถานที่และในเวลาที่ใช้เงินตามมาตรา ๑๙๖ ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๔๗๕๑/๒๕๕๓ ความเสี่ยงอัตราแลกเปลี่ยนระหว่างวันผิดนัดถึงวันชำระจึงตกแก่ลูกหนี้
ควรฟ้องศาลหรือใช้อนุญาโตตุลาการ
ถ้าลูกหนี้มีทรัพย์สินหรือมีเงินที่จะได้รับจากคู่ค้าในประเทศไทย การฟ้องศาลไทยพร้อมขอคุ้มครองชั่วคราวมักเร็วและถูกกว่า ถ้าทรัพย์สินอยู่ต่างประเทศ อนุญาโตตุลาการให้คำชี้ขาดที่บังคับได้ใน ๑๗๒ ประเทศภาคีอนุสัญญานิวยอร์ก ขณะที่คำพิพากษาไทยต้องขอรับรองตามกฎหมายของแต่ละประเทศ แต่อนุญาโตตุลาการต้องมีข้อตกลงในสัญญาหรือตกลงกันภายหลัง
บริษัทของเราถูกผู้ขายต่างประเทศฟ้องเรียกค่าสินค้า มีข้อต่อสู้อะไรบ้าง
ข้อต่อสู้ที่พบบ่อย ได้แก่ อายุความ โดยเฉพาะถ้าสินค้าซื้อไปใช้เองไม่ใช่เพื่อกิจการ ความบกพร่องของหนังสือมอบอำนาจที่ทำในต่างประเทศ การชำระหนี้แล้วด้วยการหักกลบหรือการชำระหนี้อย่างอื่น ความชำรุดบกพร่องของสินค้าที่ได้แจ้งไว้ทันเวลา และข้อตกลงอนุญาโตตุลาการซึ่งเปิดทางให้จำเลยขอให้ศาลจำหน่ายคดี สำนักงานตรวจข้อต่อสู้เหล่านี้จากเอกสารของท่านก่อนยื่นคำให้การ
ค่าบริการเรียกเก็บหนี้การค้าต่างประเทศคิดอย่างไร
เริ่มจากการปรึกษาหนึ่งเรื่อง ๔๕ นาที ค่าบริการ ๔,๙๐๐ บาท ซึ่งครอบคลุมการอ่านสัญญาและใบแจ้งหนี้หนึ่งชุดและคำแนะนำว่าหนี้เรียกได้หรือไม่และควรเริ่มที่ขั้นตอนใด งานหนังสือทวงถาม ร่างเงื่อนไขการขาย ดำเนินคดี และอนุญาโตตุลาการ สำนักงานเสนอราคาตามขอบเขตและมูลค่าหนี้เป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน
ผู้รับผิดชอบงาน
งานเรียกเก็บหนี้การค้าต่างประเทศและข้อพิพาทการค้าระหว่างประเทศอยู่ในความรับผิดชอบของ เอกสยาม ชัยศร ที่ปรึกษากฎหมาย ผู้ก่อตั้งและกรรมการผู้จัดการ บริษัท เอกสยาม แอนด์ พาร์ทเนอร์ส จำกัด ซึ่งให้คำปรึกษาด้านกฎหมายการค้าระหว่างประเทศ การลงทุน และภาษีแก่ผู้ประกอบการไทยและผู้ลงทุนต่างชาติ
การศึกษาที่เกี่ยวข้องกับงานนี้ ได้แก่ ระดับปริญญาโท หลักสูตรนิติศาสตรมหาบัณฑิต (LL.M.) สาขากฎหมายการค้าระหว่างประเทศ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ระดับปริญญาโท หลักสูตรนิติศาสตรมหาบัณฑิต (LL.M.) สาขากฎหมายระหว่างประเทศ คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และระดับปริญญาโท หลักสูตรนิติศาสตรมหาบัณฑิต (LL.M.) สาขากฎหมายการเงินและภาษีอากร คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย รายละเอียดประวัติและการศึกษาทั้งหมดอยู่ที่หน้า เกี่ยวกับผู้ให้คำปรึกษา ของสำนักงาน
